Zelejowa

Zelejowa. Góra Zelejowa to jedno z najstarszych miejsc  eksploatacji marmurów w Górach Świętokrzyskich, gdzie wydobywano najpiękniejszą i najbardziej atrakcyjną odmianę marmuru tzw. różankę zelejowską – różnobarwny kalcyt żyłowy oraz brekcję kalcytowo-wapienną [1]. Góra ta jest wymieniona jako miejsce wydobywania marmurów już w lustracjach z 1602 r. i 1615 r. [2], a potem opisywana jest we wszystkich praktycznie źródłach dziewiętnastowiecznych i dwudziestowiecznych mówiących o marmurach, niekiedy pod innymi nieco nazwami (np. Ł. Gołębiewski – zelcowa [3], W. Gruberski – sulejów [4]). Słownik geograficzny [5] informuje o trzech odmianach marmuru na Zelejowej. W kolekcji M. Bersohna z przełomu wieków XIX i XX znalazło się aż 12 okazów [6], zaś na liście H. Święcickiego [7] – trzy okazy wapieni użylonych (brekcji?) i dwa okazy kalcytu z Góry Zelejowej. Założyciel fabryki marmurów, A. Welke [8] zebrał próbki z czterech miejsc: za Zelejową, pod Zelejową, Zelejowa Stara i Zelejowa Nowa.

Oczywiście Góra Zelejowa znalazła się wśród najważniejszych miejsc eksploatacji marmurów użytkowanych przez kielecką fabrykę od początku jej istnienia. Informowały o tym wzmianki, artykuły oraz oferty publikowane w prasie [9], a także druki reklamowe. Brak nazwy „Zelejowa” w pierwszej i w jednej z następnych informacji o marmurołomach wykorzystywanych przez firmę [10] może wynikać z faktu, iż Zelejowa leżała na terenie Chęcin i mogła występować pod ich nazwą. O aktywności marmurołomów na Górze Zelejowej w okresie międzywojennym świadczą materiały archiwalne [11], w tym źródła cytowane przez T. Langnera [12] oraz S. Marcinkowskiego [13]. W okresie międzywojennym kamieniołomy na Zelejowej należały do najaktywniej wykorzystywanych (w 1930 r. pozyskano w nich ponad 100 m3 bloków), aczkolwiek nie były eksploatowane w sposób ciągły. Według informacji B. Gierycha [14] w latach 1936-1950 kamieniołomy na Zelejowej były nieczynne i zostały uruchomione formalnie w sierpniu 1950 r. Wydaje się jednak mało prawdopodobne, by przez 15 lat nie prowadzono tam żadnej działalności wydobywczej, zwłaszcza, iż – jak wskazują materiały archiwalne [15] – formalnie kamieniołomy pozostawały w zarządzie kieleckiej fabryki marmurów. W 1953 r. zapadła decyzja o zamknięciu kamieniołomów na Górze Zelejowej w związku z projektem ochrony przyrody tej góry [16]. W 1956 r. utworzono rezerwat przyrody nieożywionej „Góra Zelejowa”, w 1957 r. zaś ostatecznie zakończono eksploatację w kamieniołomach [17]. Mimo to odmiana zelejowa znalazła się jeszcze w ofercie produktów „Marmurów Kieleckich” w 1957 r. [18]. J. Czarnocki [19], zdając sobie sprawę z walorów przyrodniczych Góry Zelejowej, proponował, by prowadzić eksploatację marmuru metodą podziemną.

Góra Zelejowa zbudowana jest z dewońskich wapieni warstw sitkówczańskich dolnych formacji z Kowali południowego skrzydła synkliny gałęzicko-bolechowickiej[20]. Grubo- i średnioławicowe wapienie zapadają stromo (pod kątem 60-90° na północ (NNE), tworząc grań góry, która wznosi się około 60 m powyżej otaczające obniżenia. Wapienie tworzące grań góry przecięte są w jej zachodniej części trzema żyłami kalcytowymi o grubości 4-9 m, którym towarzyszą brekcjowe strefy kalcytowo-wapienne (łącznie grubość żył i stref sięga 20 m). Żyły mają generalnie przebieg południkowy (NNE-SSW) i stromo, pod kątem około 70°, zapadają w kierunku zachodnim. Żyły reprezentują bezkruszcową mineralizację hydrotermalną związaną z waryscyjskimi ruchami tektonicznymi i powstałą głównie w karbonie oraz permie. Kalcyt osadzał się z gorących roztworów wodnych krążących szczelinami skalnymi, które wielokrotnie podlegały ruchom tektonicznym, stąd kalcyt tworzy wiele generacji, zaś mineralizacja ma często charakter brekcjowy [21]. Kalcyt tworzący żyły i strefy brekcjowe ma zróżnicowane zabarwienie, od białego, po ciemnoczerwone, i tworzy bardzo wzorzyste struktury: wstęgowe, kokardowe, brekcjowe, podczas gdy wapienie w brekcjach i w otoczeniu stref żyłowo-brekcjowych są zwykle jasno lub ciemnoszare. Ponadto wapienie w całym masywie góry pocięte są licznymi żyłami kalcytu o zabarwieniu zwykle białym lub różowym. Zabarwienie i struktury skał decydują o bardzo wysokich walorach estetycznych marmurów z Góry Zelejowej. Brak jednak regularnych zespołów spękań ciosowych, przy jednoczesnym silnym spękaniu skał, zróżnicowaniu ich własności fizycznych (bo kalcyt jest nierównokrystaliczny i różni się strukturą od wapienia) powoduje, iż marmury zelejowskie były materiałem o niskiej bloczności, trudnym w eksploatacji i obróbce [22]. Dodatkowe problemy przy eksploatacji stwarzało zwietrzenie i skrasowienie skał. Dekoracyjność i własności marmurów zelejowskich dobrze scharakteryzował już w połowie XIX wieku F. M. Sobieszczański, który napisał [23]: Zelejowa, w obrębie miasta Chęcin (…) ma w jednej wielkiej górze trzy łamy marmurów, różniące się odmianami kolorów; i tak: od południa na tle ciemnem są pasy białe i żyłki koloru różowego i białego (…). Od wschodu na tle cielistym pasy i żyłki czerwonawe i białe (…). Nareszcie od zachodu na tle jasno-popielatem ma plamki różowe i szare (…). W ogóle marmur ten wydobywa się w bryłach, jest zbyt twardy i trudny do obrobienia dlatego, że łatwo pryska pod dłutem, z powodu spatu wapiennego, który jest bardzo kruchy do wydobycia, ale dobrze się daje polerować.

Rzeczywiście, trzy główne wyrobiska zachowały się na terenie góry do chwili obecnej, aczkolwiek – jak świadczy H. Gessler [24] – drobne ślady eksploatacji widoczne były na całej jej powierzchni. Dwa duże wyrobiska w miejscu występowania największych żył kalcytowych mają formę wąwozów, z których jeden rozcina południowo zbocze w zachodniej części góry, drugi stanowi charakterystyczną szczerbę w środkowej części grzbietowej. Wyrobiska te były czynne po II wojnie światowej. Trzeci kamieniołom, który nie był już eksploatowany w okresie powojennym, położony jest na południowym stoku wschodniej części góry, poniżej przełęczy, którą przechodziła droga z Chęcin do wsi Zelejowa. W końcowym etapie eksploatacji wydobywano na terenie Góry Zelejowej trzy zasadnicze odmiany marmurów: różankę, czyli kalcyt żyłowy i brekcję kalcytowo-wapienną, zelejową jasną oraz zelejową ciemną, które były wapieniami silnie użylonymi kalcytem [25].

Marmurołomy jako pozostałości górnictwa skalnego oraz występujące w nich odsłonięcia struktur skalnych stanowią podstawową wartość rezerwatu przyrody, który stanowi obecnie Góra Zelejowa [26]. Niestety, obecnie cały teren Góry Zelejowej jest bardzo silnie zarośnięty lasem, w którym „giną” ślady eksploatacji marmurów, dawniej doskonale widoczne z sąsiednich pasm górskich.


Góra Zelejowa z dawnymi kopalniami marmuru oraz śladami eksploatacji kruszców – numeryczny model rzeźby terenu. 1 – kamieniołom zachodni, 2 – kamieniołom „Szczerba”, 3 – kamieniołom wschodni.

Kamieniołom „Szczerba”, widok od północy. Zdjęcie S. Saneckiego z pocz. XX w.

Kamieniołom „Szczerba”, widok od południa. Zdjęcie J. Czarnockiego wykonane przed 1938 r.

Góra Zelejowa, ekipa filmowa w kamieniołomie zachodnim, 1955/1956 r. fot. J. Fijałkowski.

Kamieniołom „Szczerba”, fot. J. Fijałkowski, 1966.

Kamieniołom „Szczerba”, fot. J. Fijałkowski, 1966.

Kamieniołom zachodni, fot. Z. Rubinowski, 1954 r.

Blok kalcytu różanki przy wjeździe do Europejskiego Centrum Edukacji Geologicznej w Chęcinach. fot. P. Król, 2020 r.

 


[1] J. Czarnocki, Marmury świętokrzyskie,  w: Materiały do znajomości… s. 40-42; B. Gierych, op. cit., s. 111; J. Jędrychowski, op. cit., s. 56-58; M. Wardzyński, „Marmury” świętokrzyskie…, op. cit.
[2] M. Weber-Kozińska, op. cit., s. 185, 189; Paulewicz, Chęcińskie górnictwo kruszcowe (XIV do poł. XVII wieku), Kielce 1992, s. 39.
[3]  Ł. G. [Ł. GOŁĘBIOWSKI], op. cit.
[4] W. Gruberski, op. cit., s. 446.
[5] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 14, Warszawa 1895, Nakł. F. Sulimierskiego i W. Walewskiego
[6] S. Czarniecki, Z. Martini, op. cit.
[7] H. Święcicki, op. cit., s. 50-54.
[8] [A. Welke] A.W.b.p.k., Marmury powiatu kieleckiego, „GK””, 1873, nr 27, s. 106-107, nr 28, s. 110-111.
[9] „GK” 1877, nr 20; 1898, nr 77; 1900, nr 18; 1910, nr 99; L. Jenike, op. cit., s. 24-25, 29, 32; [A. Kriger] Andrzej z Rzucowa, op. cit.; W. Gruberski, op. cit., s. 446; „Wieś Ilustrowana”, op. cit.;  „Przegląd Katolicki”, op. cit.; J. Czarnocki, Marmury kieleckie, „Kuryer …”, s. 5-6; J. Czarnocki, Marmury kieleckie, „Architektura….”, 1932, s. 133-134; J. Czarnocki, Marmury świętokrzyskie, „Prace…”, s. 112-113; J. Pańkowski, Gmach Banku…, s. 314, 316;  „Codzienna Gazeta Handlowa”, op. cit.; S. Kowalczewski, Marmury kieleckie dawniej…, s. 6-7; E. Fijałkowska, Problematyka marmurów…, op. cit.
[10] „GK” 1876, nr 90, 1906, nr 13.
[11] APK, UWK I, sygn. 12745, k. 76-77; APK, SPK I, sygn. 2420, k. 12-13.
[12] T. Langner, op. cit., s. 77-78.
[13] S. Marcinkowski, op. cit.
[14] B. Gierych, op. cit., s. 120;
[15] S. Marcinkowski, op. cit.
[16] T. Wróblewski – inf. ustna.
[17] S. Kowalczewski, Marmury kieleckie, op.cit., s. 1-43; Z Rubinowski, Punkt 5. Góra Rzepka…, op. cit.
[18] Katalog wyrobów przemysłu…,  op. cit., nlb.
[19] J. Czarnocki, Marmury świętokrzyskie, „Prace…”, s. 113.
[20] M. Hakenberg, Szczegółowa Mapa…, op. cit.; tenże, Objaśnienia do Szczegółowej Mapy…, op. cit.;  G. Racki, Evolution of the bank…, s. 178.
[21] J. Wrzosek, L. Wróbel, op. cit., s. 89-107; Z. Rubinowski, Pozycja żył kalcytowych…, s. 962-963; Z. Migaszewski, S. Hałas, T. Durakiewicz, Wiek i geneza…, s. 275-281.
[22] J. Czarnocki, Marmury świętokrzyskie, „.…”, s. 112-113; B. Gierych, op. cit., s. 120-121; E. i J. Fijałkowscy, op. cit., s. 46-47.
[23] F. M. Sobieszczański, op. cit., s. 214.
[24] H. Gessler, op. cit., s. 4-5.
[25] A. Duda, op. cit. Gierych, op. cit., s. 111, 120-121; E. i J. Fijałkowscy, op. cit., s. 46-47.
[26] T. Wróblewski, Ochrona georóżnorodności…, s. 31; Urban, Dziedzictwo geologiczne…, op. cit.