Kolekcje

KOLEKCJE ŚWIĘTOKRZYSKICH MARMURÓW

„Moskiewska” kolekcja Welkego pozostała w Moskwie. Eksponaty Wystawy Politechnicznej stały się bowiem zaczątkiem tamtejszego Muzeum Politechnicznego, istniejącego do dziś. Kolekcję „wiedeńsko-warszawską” Welke ofiarował powstającemu Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie. Muzeum to zostało zniszczone w 1939 r. Dodatkową, trzecią, mniejszą kolekcję Welke podarował Szkole Technicznej Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej (Jenike, 1878).

Interesująca kolekcja świętokrzyskich marmurów, pochodząca z czasów działalności A Welkego, przechowywana jest w Muzeum Instytutu Nauk Geologicznych PAN w Krakowie.  Po raz pierwszy opisali tę kolekcję Stanisław Czarniecki i Zofia Martini w komunikacie „Dziewiętnastowieczna kolekcja marmurów kieleckich Mathiasa Bersohna w zbiorach Muzeum Geologicznego PAN w Krakowie”, wygłoszonym na sympozjum „Historia eksploatacji marmurów w Górach Świętokrzyskich”, które odbyło się w Kielcach w dniach 15-16.10.1983 r., a zorganizowane było przez Towarzystwo Przyjaciół Górnictwa, Hutnictwa i Przemysłu Staropolskiego w Kielcach (materiały Sympozjum nie zostały opublikowane). Kolekcja została pierwotnie ofiarowana Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie przez Mathiasa Bersohna (1823-1908), bankiera, historyka sztuki, kolekcjonera, filantropa i członka PAU. Kolekcja zawiera 60 płytek o wymiarach 6,8×4,8×2 cm. Spis informuje, że płytki pochodzą z 39 punktów (część płytek ma te same numery i są one według autora kolekcji odmianami). Załączona, wykonana ręcznie mapka w skali około 1:125 000, prezentuje „kopalnie marmuru” w dwojaki sposób: wszystkie oznaczone są punktami z nazwą, część ma dodatkowo podkreśloną nazwę.

Przypuszczamy, że kolekcja została zamówiona przez Bersohna, zainspirowanego kolekcją Welkego wystawioną w Warszawie w 1874 r. i wykonana przed uruchomieniem kieleckiej firmy w 1876 r. Najbardziej zaś prawdopodobnym autorem kolekcji (wybór okazów, opis i wykonanie mapki) wydaje się wspomniany już przez nas Korneliusz Gajerski.

„Marmury Kieleckie” wykonały później setki mniejszych, użytkowych kolekcji, prezentujących najważniejsze odmiany świętokrzyskich marmurów. Taką kolekcję przekazała firma m.in. do ekspozycji Państwowego Instytutu Geologicznego na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu w 1929 r. (Mizerski & Urban, 2006). W zbiorach przyrodniczych Muzeum Narodowego w Kielcach zachowały się fragmenty dwu kolekcji Oddziału Kieleckiego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Płytki z około 1924 r. mają wymiary 12x7x 1,5 cm, płytki z 1936 r. 25x15x2,5 cm. Te ostatnie prezentowane były na Wystawie Świętokrzyskiej w Warszawie w 1936 r.  Zachowało się także, napisane 10 lat później, pismo z dnia 6.03.1946 r. J. Czarnockiego, wówczas dyrektora Instytutu Badań Regionalnych w Kielcach, który w imieniu prof. S. Małkowskiego prosi dyrektora Fabryki Marmurów, B. Przedpełskiego, o zestawienie stosownej kolekcji dla Muzeum Ziemi w Warszawie. Przed wojną kolekcje próbek marmurów kieleckich, wykonane przez spółkę „Marmur”, znajdowały się na liście pomocy naukowych polecanych przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (Skorowidz…, 1933).

Duże płyty marmurów świętokrzyskich (jako elementy wewnętrznego wystroju architektonicznego) można m.in. zobaczyć w otwartym w 1935 r. budynku dzisiejszego Wojewódzkiego Domu Kultury im. J. Piłsudskiego w Kielcach, a także w Muzeum Geologicznym Oddziału Świętokrzyskiego Państwowego Instytutu Geologicznego–Państwowego Instytutu Badawczego w Kielcach jako wykładziny kolumn. Obok licznych realizacji w architekturze wnętrz budynków świeckich i kościołów, marmury świętokrzyskie funkcjonowały też zawsze w formie drobnej galanterii kamiennej (wazoniki, popielniczki, „pisarki” itp.). „Gazeta Kielecka” (1922) w żartobliwej notatce zwraca także uwagę na umieszczane na kieleckich budynkach szyldziki z nazwiskami adwokatów i lekarzy wykutymi w płytach marmurowych.