Jaźwica

Jaźwica. Wzmianka o marmurołomie „Szewce v. Jaźwice” pojawiła się już w końcu XIX wieku [1], może jednak nie dotyczyć obecnego złoża „Jaźwica”, bowiem nazwa ta przypisywana jest kilku miejscom w okolicach Chęcin [2]. Przez następne kilkadziesiąt lat brak tej nazwy w źródłach mówiących o działalności „Marmurów Kieleckich”. Nazwa ta pojawiła się dokumentach firmy na początku lat 60. XX wieku. Zasoby złoża „Jaźwica” zostały zarejestrowane w 1960 r. (Belcarz – CBDG 800573), a następnie były dokumentowane w kat. B, C1 i C2 w 1964 r. (Garlicka – CBDG 65566), 1967 r. (Kruczałowa – CBDG 69606) i 1980 r. (Gad, Juszczyk – CBDG 72928). Zgodnie z tą ostatnią dokumentacją złoże, obejmujące dwa wzniesienia: Jaźwicę i Górę Łgawą, zostało rozpoznane do poziomu 200 m n.p.m. Później dokumentacje te były aktualizowane dwoma dodatkami wykonanymi w 1985 r. (Cywicki – CBDG 88019) oraz w 2010 r. (Przybyszewski – CBDG 977509). Ten ostatni dodatek powiększył obszar złoża w kierunku południowo-zachodnim i południowo-wschodnim oraz zwiększył jego głębokość do poziomu 180 m n.p.m. Złoże ma więc obecnie powierzchnię około 42,9 ha oraz miąższość 20,2-69,2 m (średnio 54,1 m). Zasoby bilansowe złoża wynoszą 44 152 tys. ton, przemysłowe zaś – 39 401 tys. ton (2015 r.).

W złożu „Jaźwica” występują skały węglanowe środkowego oraz górnego dewonu (żywetu, franu) należące do formacji z Kowali. Reprezentowane są one przez grubo- i średnio- i cienkoławicowe dolomity oraz wapienie dolomityczne, wapienie stromatoporoidowe, wapienie koralowcowe, wapienie amfiporowe, wapienie ziarniste oraz wapienie mikrytowe (bardzo drobnokrystaliczne). Profil utworów dewonu odsłonięty w ścianach kamieniołomu należy do najciekawszych w regionie [3]. Skały te stanowią południowe skrzydło synkliny gałęzicko-bolechowickiej [4], stąd też warstwy skalne złoża mają rozciągłość zazwyczaj o kierunku WNW-ESE i zapadają prawie pionowo lub są silnie nachylone w kierunku północnym (NNE). W tym kierunku przechodzą w silnie sfałdowaną serię cienkopłytowych wapieni i margli najwyższego dewonu – famenu, a lokalnie są na nią nasunięte. Fałd wykształcony w tych skałach i odsłonięty w ścianie kamieniołomu był proponowany do ochrony prawnej [5]. W skałach dewońskich występują także kopalne, neogeńskie formy krasowe (leje i szczeliny), niekiedy o znacznych rozmiarach, wypełnione osadami gliniastymi, rzadziej piaszczystymi [6]. Udział krasu w złożu szacowany jest na 8-15%. W nadkładzie złoża o średniej grubości 8,4 m (maksymalnej 20,0 m), oprócz zwietrzelin oraz czwartorzędowych piasków i glin, występują permskie zlepieńce i brekcje, a także fameńskie margle.

Złoże „Jaźwica” jest eksploatowane przez „Marmury Kieleckie” od 1960 r. W ostatnich latach roczne wydobycie waha się od 1000 tys. t (2015 r.) do 2280 tys. t (2011 r.). Powstały w efekcie tej eksploatacji kamieniołom, dawniej stokowo-wgłębny, obecnie już praktycznie wgłębny ma obecnie znaczne rozmiary (długość około 1 km, szerokość 0,2-0,4 km), a składowisko odpadów, położone bezpośrednio na północ od wyrobiska, jest wyraźnie widoczne z trasy Kraków-Kielce oraz chęcińskiego zamku. W kamieniołomie otwarto siedem poziomów eksploatacyjnych, każdy o wysokości 10 m. Obecnie najniższy eksploatowany poziom położony jest na wysokości 190 m n.p.m. Eksploatacje prowadzona jest poniżej zwierciadła wód, jednak dopływ wód, sięgający 94 m3/godz., jest znacznie mniejszy od spodziewanego, co wynika z faktu, iż wody te ujmowane są także przez inne kamieniołomy działające na terenie Sitkówki. W północnej ścianie kamieniołomu, która sięga praktycznie granic złoża i nie będzie już eksploatowana, odsłaniają się silnie sfałdowane, cienkoławicowe utwory górnego dewonu. Odsłonięte w tej ścianie formy tektoniczne powinny zostać wyeksponowane i wykorzystane edukacyjnie po zakończeniu eksploatacji.

Kamieniołom „Jaźwica”, fot. P. Król, 2017 r.

Kamieniołom „Jaźwica”, fot. P. Król, 2016 r.

Południowa ściana kamieniołomu „Jaźwica”, fot. P. Król, 2015 r.

Kamieniołomu „Jaźwica”, widok za północny-zachód, w oddali Zelejowa, ok. 1970 r.

W 1972 r. otwarto na terenie zakładu linię produkcji kruszywa łamanego, które jest obecnie głównym asortymentem produkcyjnym. Oprócz kruszywa o różnej granulacji dla drogownictwa, do betonów i mas bitumicznych, w zakładzie produkuje się mączki nawozowe wapniowo-magnezowe. W 1994 r. podjęto ponadto wydobycie bloków z chronionego przez kras fragmentu złoża [7], jednak obecnie nie prowadzi się tej produkcji.

W północno-wschodniej części kamieniołomu „Jaźwica”, jeszcze do niedawna,  znajdowała się ściana skalna z pięknymi, naturalnie wypreparowanymi „robaczkowatymi” amfiporami i bulastymi stromatoporoidami. Wznowiona w 2019 r. eksploatacja tej czyści wyrobiska, zniszczyła to stanowisko. Fot. P. Król, 2015-2017.

Koralowce z rodzaju Hexagonaria. Fot. P. Król, 2015 r.

Cementownia „Nowiny II” widoczna z hałdy kamieniołomu „Jaźwica”.  W oddali ZPW „Trzuskawica” (po lewej stronie widoczna bateria nieczynnych pieców zakładu „Kowala”, wyburzona w 2017 r.), fot. P. Król, 2015 r.

 


[1] W. Chor[oszewski], op. cit., s. 546-550.
[2] J. Czarnocki, Marmury kieleckie, „Prace…”, s. 93-95.
[3] G. Racki, A. Szlagowski, Punkt 4. Bolechowice, kamieniołomy Kieleckiego Przedsiębiorstwa Produkcji Kruszywa, Jaźwica; wapienie i margle dewonu środkowego i górnego, w: Przewodnik 53 Zjazdu Polskiego Towarzystwa Geologicznego, Kielce 6-8.09.1981, red.  H. Żakowa, Warszawa, 1981, s. 171-179; G. Racki, Evolution of the bank…, s. 177.
[4] M. Hakenberg, Szczegółowa Mapa Geologiczna Polski 1:50 000, ark. Chęciny, Warszawa 1973; tenże, Objaśnienia do Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski 1:50 000, ark. Chęciny, Warszawa 1974.
[5] G. Racki, T. Zapaśnik, Uwagi o tektonice utworów dewońskich synkliny gałęzickiej, „Przegląd Geologiczny” 1979, t. 27, nr 3, s. 154-158.
[6] J. Urban, Kras kopalny trzonu paleozoicznego Gór Świętokrzyskich (rkps, praca doktorska), Narodowe Archiwum Geologiczne Państwowego Instytutu Geologicznego, Warszawa, Kielce 2000.
[7] J. Lisner-Skórska, Stan rozpoznania…, s. 61-63; Lisner-Skórska, Kieleckie Kopalnie Surowców Mineralnych…, s. 76-78.