Miedzianka

Miedzianka. Miedzianka to przede wszystkim znane od kilkuset lat miejsce eksploatacji rud miedzi oraz „lazuru” – azurytu służącego do produkcji niebieskiego barwnika (o czym wspomina już Jan Długosz). Jednak od XVII wieku dokumentowane jest również wykorzystanie wapieni dewońskich budujących tę górę do produkcji elementów kamieniarskich [1]. Wzmianki o możliwości pozyskiwania marmuru na Miedziance publikowane były także na w końcu XIX wieku [2], jednak okazy marmuru z tego miejsca (w tym z kopalni Zofia, która wówczas była tam rozbudowywana) pojawiły się w kolekcji prezentowanej przez kielecką fabrykę marmurów (na wystawie gospodarczej w Częstochowie) dopiero w 1909 r. [3]. W tym czasie, od pierwszych lat XX wieku działalność górniczą na terenie Miedzianki prowadzili bracia Stanisław i Bolesław Łaszczyńscy, tak więc marmur z Miedzianki mógł wówczas trafić do fabryki na zasadzie współpracy i porozumienia z głównymi użytkownikami złoża. Z opisu H. Gesslera [4] wynika, że wydobycie surowców skalnych było tu w stadium początkowym. Rozwój eksploatacji tych surowców na Miedziance nastąpił w latach 1920-1925, po zaprzestaniu przez Łaszczyńskich wydobycia rud miedzi. J. Czarnocki [5] oraz Z. Wójcik [6] przypisują tę aktywność Łaszczyńskim, jednak z danych archiwalnych [7] oraz T. Langnera [8] wynika, iż kamieniołom na Miedziance był dzierżawiony od Łaszczyńskich przez „Kieleckie Marmury”, które bezpośrednio prowadziły w nim wydobycie. Potwierdza to opis fabryki z 1922 r. [9] oraz jej reklama z 1925 r. [10]. Po 1925 r. brak jednak wzmianek o aktywności kieleckiej firmy w tym miejscu.

Jak informuje już F. M. Sobieszczański [11], Miedzianka mieści w sobie marmur koloru jasnego, białawego z czerwono-brunatnemi żyłkami, przerośnięty częściami malachitu i lazuru miedzi, który po szlifowaniu w kształcie gwiazdek wydobywa się. Prześliczny ten marmur … niestety w bardzo małych kopie się kawałkach. Surowiec marmurowy to nieuławicony, silnie tektonicznie spękany wapień górnodewoński warstw sitkówczańskich górnych formacji z Kowali [12]. Wapień ten pocięty jest białymi lub różowymi żyłkami kalcytowymi oraz żyłkami i wtrąceniami kalcytowo-malachitowo-azurytowymi o zabarwieniu zielonym i/lub niebieskim [13]. Na południowym stoku góry wapień ten przechodzi w strefę brekcji wapienno-kalcytowej o równoleżnikowej rozciągłości i bardzo dekoracyjnym wzorze oraz zabarwieniu, która była przedmiotem badań złożowych w końcu lat 50. XX wieku (Rubinowski – CBDG 798428, 997304). Jak podkreślają zgodnie badacze opisujący warunki eksploatacji i przeróbki tego marmuru (łącznie z F. M. Sobieszczańskim), cechą znacznie ograniczającą możliwość jego wykorzystania jest silne nieregularne spękanie i – w konsekwencji – niska bloczność tego surowca.

Po eksploatacji wapieni na Miedziance – głównie kruszywa i kamienia łamanego – prowadzonej w latach 20. XX wieku oraz później, zwłaszcza podczas II wojny światowej [14], pozostały dwa duże kamieniołomy stokowe, zlokalizowane w południowo wschodniej części góry. Natomiast fragmenty strefy brekcji kalcytowo-wapiennej mogły być eksploatowane w dwu całkowicie już zarośniętych łomach na południowym stoku góry. Wyrobiska te, wraz z całą górą, znalazły się w granicach rezerwatu przyrody nieożywionej „Góra Miedzianka” utworzonego w 1958 r. w celu ochrony przejawów mineralizacji kruszcowej i kalcytowej, interesujących zjawisk tektonicznych, form krasowych (w tym jaskiń) oraz bardzo licznych podziemnych i powierzchniowych śladów górnictwa kruszcowego i skalnego [15].

Lokalizacja marmurołomów w rejonie Miedzianki na tle numerycznego modelu rzeźby terenu, 1 – kamieniołom Łaszczyńskich, 2 – kamieniołom Ołowianka.

Góra Miedzianka. Z prawej strony widoczny fragment kamieniołomu Łaszczyńskich, ok. 1970 r., fot. Z. Rubinowski.

Góra Miedzianka, kamieniołom Łaszczyńskich, ok. 1970 r., fot. Z. Rubinowski.


[1] F. M. Sobieszczański, op. cit., s. 216; J. Czarnocki, Marmury kieleckie, „Architektura…”, s. 133-134;  J. Czarnocki, Marmury świętokrzyskie, w: Materiały do znajomości… s. 39; J. Czarnocki, Marmury kieleckie, „Prace…”, s. 93-95;  E. i J. Fijałkowscy, op. cit., s. 51.
[2] [A. Welke] A.W.b.p.k., Marmury powiatu kieleckiego, „GK”, 1873, nr 27, s. 106-107, nr 28, s. 110-111; H. Święcicki, op. cit., s.  51, 54; B. Pawlewski, op. cit., s. 195.
[3] Gazeta Kielecka nr 67 i 68 z 1909 r.
[4] H. Gessler, op. cit., s. 5-6.
[5] J. Czarnocki, Marmury świętokrzyskie, „Prace…”, s. 110.
[6] Z. Wójcik, Działalność górnicza i geologiczna braci Łaszczyńskich w Górach Świętokrzyskich, w: Studia z dziejów rozpoznania bogactw mineralnych regionu świętokrzyskiego, red. Z. Wójcik, Tow. Przyjaciół Górn., Hutn. i Przemysłu Staropolskiego, Kielce 1997, s. 121.
[7] APK UWK I, sygn. 12745, k. 2, 4.
[8] T. Langner, op. cit., s. 69
[9] „Przewodnik Katolicki”, nr 23, 1922,  s. 3-4.
[10] „GK” nr 27 z 1925 r.
[11] F. M. Sobieszczański, op. cit., s. 216.
[12] G. Racki, Evolution of the bank…, s. 173-175.
[13] H. Gessler, op. cit., s. 5-6; J. Czarnocki, Marmury świętokrzyskie, „Prace…”, s. 110; E. i J. Fijałkowscy, op. cit., s. 51-52.
[14] J. Czarnocki, Marmury świętokrzyskie, „Prace…”, s. 110; J. Fijałkowscy, op. cit., s. 51-52.
[15] T. Wróblewski, Ochrona georóżnorodności…, s. 29-30;  J. Urban, Dziedzictwo geologiczne, w: Monografia Chęcińsko-Kieleckiego Parku Krajobrazowego, red. A. Świercz, Kielce 2010, s. 51, 55-56, J. Urban, A. Kasza, Jaskinie i stanowiska krasowe, red. A. Świercz, Kielce 2010, s. 80-86.